मुख्य मजकुराकडे जा
ताज्या बातम्या

UPI MDR Deferred Till After Diwali | UPI वरील MDR दिवाळीनंतरच: दुकानदार आणि MSME ने आता काय तयारी करावी?

B

Bol Batami

• 6 मिनिटे वाचन

UPI MDR Deferred Till After Diwali | UPI वरील MDR दिवाळीनंतरच: दुकानदार आणि MSME ने आता काय तयारी करावी?
छायाचित्र सौजन्य: Bol Batami

सणासुदीच्या खरेदीच्या तोंडावर राज्यातील दुकानदार आणि व्यापाऱ्यांसाठी दिलासा देणारी बातमी आहे. National Payments Corporation of India (NPCI) च्या UPI and Services Steering Committee ने 13 ऑक्टोबर 2026 रोजी निर्णय घेतला की निवडक Person-to-Merchant (P2M) UPI व्यवहारांवरील Merchant Discount Rate (MDR) 15 ऑक्टोबरपासून लागू होणार नाही. सणासुदीचा काळ लक्षात घेऊन हा निर्णय घेतल्याचे NPCI ने म्हटले आहे.

महत्त्वाचे म्हणजे, MDR रद्द झालेला नाही, फक्त पुढे ढकलला आहे. तो दिवाळीनंतर लगेच लागू होईल आणि नेमकी तारीख स्वतंत्रपणे जाहीर केली जाईल. आधी काही बातम्यांमध्ये 1 जानेवारी 2027 ही तारीख सांगितली जात होती, पण NPCI च्या घोषणेत तशी कोणतीही तारीख नाही, असे Inc42 ने नमूद केले आहे. त्यामुळे दिवाळीनंतरचे काही आठवडे दुकानदारांनी तयारीसाठी वापरावेत.

नेमके काय ठरले आहे? (15 सप्टेंबरचा MDR framework)

MDR म्हणजे डिजिटल पेमेंट स्वीकारल्याबद्दल दुकानदार त्याच्या बँक किंवा पेमेंट सेवा पुरवठादाराला देणारे शुल्क. जानेवारी 2020 पासून UPI वर हे शुल्क शून्य होते. 15 सप्टेंबर 2026 रोजी जाहीर झालेल्या framework नुसार आणि NPCI च्या अधिकृत FAQ नुसार मुख्य नियम असे आहेत:

व्यवहाराचा प्रकारMDR
P2P (मित्र, नातेवाईक, स्वतःच्याच खात्यात पैसे पाठवणे)शून्य, कितीही रक्कम
दुकानदाराला ₹2,000 पर्यंतचे पेमेंटशून्य
दुकानदाराला ₹2,000 पेक्षा जास्त पेमेंट (सर्वसाधारण)0.4%
₹75,000 आणि त्यापेक्षा जास्त पेमेंटकमाल ₹300 प्रति व्यवहार
रेल्वे, टेलिकॉम, विमा, इंधन (₹2,000 पेक्षा जास्त)फ्लॅट ₹5 प्रति व्यवहार
Capital market (Mutual Fund, शेअर ब्रोकर इ.)0.02%, कमाल ₹300
P2PM छोटे व्यापारी (दरमहा ₹1 लाखपर्यंत UPI QR जमा)शून्य

NPCI च्या FAQ मधील उदाहरणानुसार ₹3,000 च्या विक्रीवर ₹12, ₹50,000 वर ₹200 आणि ₹1,00,000 वर ₹400 ऐवजी कमाल ₹300 MDR लागेल. NPCI च्या मते ₹2,000 पर्यंतचे व्यवहार एकूण UPI P2M व्यवहारांच्या 95% पेक्षा जास्त आहेत.

फ्लॅट ₹5 कोणत्या क्षेत्रांना? - इथे स्रोतांमध्ये फरक आहे. NPCI च्या FAQ मध्ये रेल्वे, टेलिकॉम सेवा, विमा आणि इंधन यांची नावे "among others" अशा शब्दांसह आहेत, म्हणजे ही यादी पूर्ण नाही. त्याच FAQ नुसार वीज, पाणी, पाइप गॅस यांसारख्या utility बिलांनाही ₹2,000 वरील व्यवहारावर फ्लॅट ₹5 लागेल. शिक्षण शुल्कासाठी FAQ फक्त "flat-fee किंवा capped" दर असे म्हणते, आकडा देत नाही. Analytics Insight ने यादीत utilities आणि education धरले आहेत, तर Entrackr ने "कृषी निविष्ठा" (agricultural inputs) यांचा उल्लेख केला आहे. कृषी निविष्ठांबाबत आम्हाला NPCI च्या FAQ मध्ये स्पष्ट उल्लेख आढळला नाही. त्यामुळे खत, बियाणे, कीटकनाशक विक्रेत्यांनी आपल्या बँकेकडून आपला merchant category नक्की तपासावा.

छोट्या दुकानदाराला MDR लागेल का?

बहुतांश छोट्या दुकानदारांसाठी उत्तर "नाही" असे आहे. NPCI च्या FAQ नुसार P2PM (Person-to-Person-Merchant) श्रेणीतील व्यापारी, म्हणजे जे UPI QR द्वारे दरमहा ₹1 लाखपर्यंत पेमेंट थेट स्वतःच्या खात्यात घेतात, त्यांना MDR शून्य राहील. अशा व्यापाऱ्याला एखादे ₹2,000 पेक्षा मोठे पेमेंट आले तरी शुल्क लागणार नाही, कारण MDR हे खात्याच्या श्रेणीवर ठरते.

मात्र एक महत्त्वाची अट आहे: एखाद्या व्यापाऱ्याच्या खात्यात सलग 3 महिने दरमहा ₹1 लाखांपेक्षा जास्त UPI पेमेंट आले, तर त्याला P2M श्रेणीत हलवले जाते. तसेच सध्याचा QR कोड किंवा soundbox बदलण्याची गरज नाही, आणि zero MDR साठी GST नोंदणी आवश्यक नाही, असेही FAQ मध्ये स्पष्ट केले आहे. सरकारच्या म्हणण्यानुसार सुमारे 96% merchant व्यवहारांवर या बदलाचा परिणाम होणार नाही.

ग्राहकांवर भार टाकता येईल का?

नाही. NPCI च्या FAQ नुसार onboard झालेले व्यापारी MDR चा भार ग्राहकांवर टाकू शकत नाहीत; ग्राहकाने फक्त लिहिलेली किंमतच द्यायची आहे. Inc42 च्या वृत्तानुसार अर्थ मंत्रालयाने बँकांना हे सुनिश्चित करण्यास सांगितले आहे. UPI ॲप्सनाही platform fee आकारता येणार नाही. म्हणजे "UPI ने पैसे दिल्यास 1% जास्त" असा फलक लावणे या नियमांच्या विरोधात जाईल.

AutoPay / UPI Mandate द्वारे होणाऱ्या आवर्ती पेमेंटवर (उदा. बिल, OTT, SIP) MDR लागणार नाही, आणि UPI शी जोडलेल्या credit card किंवा credit line व्यवहारांना वेगळे नियम लागू राहतील, असेही FAQ सांगते.

महाराष्ट्रातील दुकानदार, MSME ने आता काय करावे?

दिवाळीनंतरची नवी तारीख कधीही जाहीर होऊ शकते. त्याआधी पुढील गोष्टी करून ठेवा:

  1. आपली श्रेणी तपासा: आपला QR वैयक्तिक बचत खात्याशी जोडलेला (P2PM) आहे की current account / payment aggregator मार्फत merchant (P2M) खाते आहे, हे बँकेकडून किंवा QR देणाऱ्या कंपनीकडून लेखी समजून घ्या.
  2. मासिक UPI जमा मोजा: मागील 3-6 महिन्यांचे बँक स्टेटमेंट पाहा. दरमहा ₹1 लाखांच्या आसपास असाल, तर सलग 3 महिन्यांचा नियम लक्षात ठेवा.
  3. खर्चाचा अंदाज काढा: उदाहरणार्थ, पुण्यातील एखाद्या हार्डवेअर दुकानात (P2M श्रेणीत) महिन्याला ₹5,000 चे 100 UPI व्यवहार झाले, तर 0.4% दराने प्रति व्यवहार ₹20, म्हणजे महिन्याला सुमारे ₹2,000 MDR होईल. ₹2,000 पर्यंतच्या व्यवहारांवर काहीच लागणार नाही. (हे केवळ हिशोबाचे उदाहरण आहे.)
  4. किंमत धोरण ठरवा: MDR ग्राहकावर स्वतंत्रपणे लावता येणार नसल्याने तो margin मधील खर्च म्हणून धरावा लागेल. मोठ्या तिकिटाच्या व्यवसायांनी (मोबाइल, इलेक्ट्रॉनिक्स, फर्निचर) याचा विचार आधी करावा.
  5. हिशेब तयार ठेवा: MDR कपात बँक स्टेटमेंटमध्ये कशी दिसेल, हे accountant / CA सोबत समजून घ्या.
  6. अधिकृत माहितीवरच विश्वास ठेवा: NPCI, RBI, अर्थ मंत्रालय किंवा PIB च्या घोषणाच अंतिम माना; WhatsApp वरील अफवांवर नाही.

पार्श्वभूमी: विरोध आणि स्थगिती

व्यापारी संघटना, fintech कंपन्या आणि पेमेंट कंपन्यांनी सणासुदीच्या काळात हे शुल्क लागू न करण्याची मागणी केली होती. All India Mobile Retailers Association (AIMRA) ने 0.4% ऐवजी निश्चित नाममात्र शुल्काची मागणी केली होती, असे Inc42 ने म्हटले आहे. ₹40 लाखांपर्यंत वार्षिक उलाढाल असलेल्या व्यवसायांना सूट देण्याचा विचार समिती करत असल्याचेही वृत्त होते, पण हा प्रस्ताव अंतिम झालेला नाही. NPCI च्या घोषणेत framework मध्ये कोणताही बदल नमूद केलेला नाही.

सामान्य प्रश्न (FAQs)

प्रश्न: MDR आता नेमका कधीपासून लागू होणार?
दिवाळीनंतर लगेच, पण नेमकी तारीख NPCI स्वतंत्रपणे जाहीर करणार आहे. 13 ऑक्टोबरच्या घोषणेत कोणतीही तारीख दिलेली नाही.

प्रश्न: मी चहाची टपरी / किराणा दुकान चालवतो, महिन्याला ₹60,000 UPI वर येतात. मला शुल्क लागेल का?
NPCI च्या FAQ नुसार P2PM श्रेणीत दरमहा ₹1 लाखपर्यंत UPI QR जमा असणाऱ्या व्यापाऱ्यांना MDR शून्य आहे. आपले खाते याच श्रेणीत आहे का, हे बँकेकडून खात्री करून घ्या.

प्रश्न: ग्राहक म्हणून मला UPI पेमेंटवर काही द्यावे लागेल का?
नाही. MDR दुकानदार भरतो. ग्राहकाकडून ते वसूल करता येत नाही आणि UPI ॲप्सना platform fee लावता येणार नाही.

प्रश्न: पेट्रोल पंप किंवा विमा हप्ता भरल्यास काय?
NPCI च्या FAQ नुसार इंधन आणि विमा पेमेंट ₹2,000 पेक्षा जास्त असल्यास व्यापाऱ्याला फ्लॅट ₹5 MDR लागेल; ₹2,000 पर्यंत शून्य.

निष्कर्ष

UPI वरील MDR टळलेला नाही, फक्त दिवाळीनंतर ढकलला आहे. महाराष्ट्रातील बहुतांश छोटे दुकानदार P2PM श्रेणीमुळे सुरक्षित राहण्याची शक्यता आहे, पण दरमहा ₹1 लाखांपेक्षा जास्त UPI जमा असणारे आणि ₹2,000 पेक्षा मोठे व्यवहार करणारे व्यापारी व MSME यांनी आत्ताच आपली श्रेणी, संभाव्य खर्च आणि किंमत धोरण तपासावे. फ्लॅट ₹5 कोणत्या क्षेत्रांना लागू आहे याबाबत अहवालांमध्ये फरक असल्याने अंतिम माहितीसाठी NPCI ची अधिकृत अधिसूचना आणि आपल्या बँकेचे स्पष्टीकरण पाहा.


संदर्भ (References)

  1. NPCI — Merchant Discount Rate (MDR) on Select UPI (P2M) Transactions, FAQs (15 Sept. 2026): https://www.npci.org.in/uploads/FA_Qs_Merchant_Discount_Rate_MDR_on_Select_UPI_P2_M_Transactions_58dba1d39e.pdf
  2. Entrackr — NPCI defers UPI MDR rollout to post Diwali: https://entrackr.com/news/npci-defers-upi-mdr-rollout-to-post-diwali-12671626
  3. Analytics Insight — NPCI Defers UPI MDR Charges Until After Diwali: What Merchants Should Know: https://www.analyticsinsight.net/news/npci-defers-upi-mdr-charges-until-after-diwali-what-merchants-should-know
  4. Inc42 — NPCI Defers UPI MDR Implementation Till Post Diwali: https://inc42.com/buzz/575789/
  5. Inc42 — NPCI Sets 0.4% MDR On P2M UPI Transactions Over ₹2,000: https://inc42.com/buzz/npci-sets-0-4-mdr-on-p2m-upi-transactions-over-%e2%82%b92000/
  6. Free Press Journal — Govt Introduces 0.4% MDR On Large UPI Merchant Payments, Caps Fee At ₹300: https://www.freepressjournal.in/business/govt-introduces-04-mdr-on-large-upi-merchant-payments-caps-fee-at-300

अस्वीकरण: हा लेख केवळ सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे; हा आर्थिक, कर किंवा कायदेशीर सल्ला नाही. MDR ची अंतिम अंमलबजावणी तारीख आणि श्रेणीनिहाय दर NPCI च्या अधिकृत अधिसूचनेनुसार बदलू शकतात. निर्णय घेण्यापूर्वी आपल्या बँकेचा किंवा CA चा सल्ला घ्या.

प्रतिक्रिया

तुमची प्रतिक्रिया लिहा

तुमचा ईमेल प्रसिद्ध केला जाणार नाही. प्रतिक्रिया मंजुरीनंतर दिसेल.