मुख्य मजकुराकडे जा
ताज्या बातम्या

Women Leadership: The Missing Middle | मधल्या पायरीवरच महिला का गळतात? उद्योजकांसाठी धडा

B

Bol Batami

• 6 मिनिटे वाचन

Women Leadership: The Missing Middle | मधल्या पायरीवरच महिला का गळतात? उद्योजकांसाठी धडा
छायाचित्र सौजन्य: Bol Batami

कंपनीत नोकरीला लागणाऱ्या महिलांची संख्या वाढते आहे, पण त्या वरच्या पदांपर्यंत पोहोचत नाहीत. Great Place To Work® India च्या 2026 च्या अभ्यासाने हीच गोष्ट आकडेवारीतून दाखवली आहे. सुरुवातीच्या पदांवर महिलांचे प्रमाण तुलनेने चांगले असते. पण पहिली व्यवस्थापकीय बढती आणि मधले व्यवस्थापन (mid-management) या टप्प्यावर ते झपाट्याने कमी होते. अहवालाने या टप्प्याला "The Missing Middle" म्हटले आहे.

हा प्रश्न फक्त मोठ्या कॉर्पोरेट कंपन्यांचा नाही. पुणे, नाशिक, औरंगाबाद (छत्रपती संभाजीनगर), नागपूरमधील MSME आणि स्टार्टअप संस्थापकांनाही उद्याचे टीम लीडर, प्लांट मॅनेजर आणि उत्तराधिकारी याच "मधल्या" टप्प्यातून मिळणार आहेत.

अहवाल काय सांगतो?

Business Today ने 23 सप्टेंबर 2026 रोजी या अहवालाबद्दल लिहिले. अहवालाचे नाव The Missing Middle: Redesigning How Women Build and Sustain Career Momentum असे आहे. Deccan Chronicle ने त्याच दिवशी हा अभ्यास "Women at Work 2026" या नावाने दिला. दोन्ही वृत्तांमधील पातळीनिहाय आकडे असे आहेत:

पातळीमहिलांचे प्रमाण
Individual contributors (सुरुवातीची पदे)32%
Frontline managers (पहिली व्यवस्थापकीय पायरी)20%
Mid-management18%
Executive level16% (Business Today) / 21% (Deccan Chronicle)

म्हणजे पहिल्याच व्यवस्थापकीय बढतीत सुमारे 12 टक्के गुणांची घसरण होते. म्हणूनच Business Today ने याला "first promotion trap" म्हटले आहे.

आकड्यांमधील फरक लक्षात घ्या: Whalesbook ने 6 ऑक्टोबर 2026 रोजी याच अहवालाच्या संदर्भात entry level ला सुमारे 28% आणि mid-management ला 17% असे आकडे दिले. मूळ अहवालावर आधारित इतर वृत्तांमध्ये 32% आणि 18% हे आकडे आहेत. Executive पातळीबाबतही Business Today (16%) आणि Deccan Chronicle (21%, 2023 मधील 13% वरून वाढ) यांचे आकडे वेगळे आहेत. सर्वेक्षणाच्या व्याप्तीबाबतही दोन वेगवेगळे आकडे आहेत. Business Today नुसार 20 हून अधिक उद्योगांतील 22 लाखांहून अधिक कर्मचारी आहेत. Deccan Chronicle नुसार 375 संस्थांमधील 4.05 लाख कर्मचाऱ्यांचे प्रतिसाद आहेत. मूळ अहवाल GPTW India च्या संकेतस्थळावर उपलब्ध आहे. पण त्यातील पातळीनिहाय आकडे आम्ही स्वतंत्रपणे तपासू शकलो नाही. तरी सर्व स्रोतांचा निष्कर्ष एकच आहे: मधल्या पायरीवर महिलांची संख्या लक्षणीयरीत्या घटते.

संदर्भासाठी, GPTW India च्या सप्टेंबर 2025 च्या अहवालात सांगितले होते की कार्यस्थळी महिलांचे एकूण प्रमाण गेली तीन वर्षे 26% वर स्थिर आहे. Executive/C-suite पदांवर ते 15% आणि CEO पदांवर फक्त 8% होते.

मधली पायरी का गळते? "Collision zone"

अहवालानुसार, महिला पहिल्या मोठ्या नेतृत्व भूमिका स्वीकारतात तोच काळ लग्न, गर्भधारणा, मुलांचे संगोपन आणि वृद्ध पालकांची काळजी यांचा असतो. करिअरचा टप्पा आणि आयुष्याचा टप्पा एकमेकांवर आदळतात, म्हणून अहवाल त्याला "collision zone" म्हणतो.

अहवालात आणखी काही मुद्दे मांडले आहेत:

  • नोकरीची रचना, करिअरचे मार्ग, लवचिकता, विकासाच्या संधी आणि आधार व्यवस्था यावरच महिला करिअरची गती टिकवू शकतात की नाही हे ठरते.
  • फक्त चांगला performance feedback पुरेसा नसतो. महत्त्वाची कामे (assignments), sponsorship आणि लवचिकता मिळाली तरच त्या "दिसत" राहतात.
  • 46% महिलांनी सांगितले की त्यांना काम करण्याच्या नव्या, अधिक चांगल्या पद्धती विकसित करण्याची अर्थपूर्ण संधी मिळाली. हे प्रमाण पुरुषांपेक्षा 9 टक्के गुणांनी कमी आहे (Deccan Chronicle).

Business Today नुसार GPTW India च्या MD डेलनाझ एलाविया यांनी हा मुद्दा स्पष्ट केला. त्यांच्या मते collision zone ही महिलांनी सोडवायची समस्या नाही. संस्थांनी आपली रचना बदलायची ही समस्या आहे.

उत्तराधिकार नियोजनासाठी (succession planning) हे का महत्त्वाचे?

Whalesbook च्या विश्लेषणानुसार, अनुभवी महिला मधल्या टप्प्यावर बाहेर पडल्याने अनेक तोटे होतात:

  • कंपनीची संस्थात्मक माहिती (institutional memory), विशेष कौशल्ये आणि प्रशिक्षणावर केलेली गुंतवणूक वाया जाते.
  • C-suite आणि वरिष्ठ पदांसाठी उमेदवारांची यादी (succession pipeline) लहान होते.
  • नवी भरती आणि प्रशिक्षणाचा खर्च वाढतो. याचा नफ्यावर (operating margins) परिणाम होऊ शकतो.

कौटुंबिक व्यवसाय किंवा 50–500 कर्मचाऱ्यांच्या MSME मध्ये हे आणखी जाणवते. तिथे प्रत्येक अनुभवी मॅनेजर मोलाचा असतो. आज टीम लीड असलेली व्यक्ती पाच-दहा वर्षांनी प्लांट हेड, फायनान्स हेड किंवा भागीदार होऊ शकते. ती मधेच गेली, तर उत्तराधिकारी शोधायला बाहेरून महागडी भरती करावी लागते.

उद्योजक आणि मॅनेजर काय करू शकतात?

अहवालातील शिफारशी आणि "Best Workplaces" च्या पद्धती यावरून काही सर्वसाधारण दिशा दिसतात. प्रत्येक संस्थेने आपल्या आकारमानानुसार आणि गरजेनुसार त्या जुळवाव्यात.

  1. बढती कौशल्यावर ठरवा, ब्रेकवर नाही: करिअर ब्रेक घेतला म्हणून बढतीसाठी अपात्र ठरवू नका. बढतीसाठी तयारी कौशल्यावरून तपासा.
  2. रजेदरम्यान संपर्क ठेवा (ऐच्छिक): दीर्घ रजेवर असलेल्यांना इच्छा असल्यास प्रकल्पांशी जोडलेले राहण्याचे पर्याय द्या.
  3. Return-to-work / returnship: करिअर ब्रेकनंतर परतणाऱ्यांसाठी संरचित कार्यक्रम ठेवा. Sponsor-backed re-entry द्या, म्हणजे परत आल्यावरही त्या उत्तराधिकार यादीत आणि महत्त्वाच्या कामांमध्ये राहतील.
  4. सर्व पालकांसाठी parental leave: काळजीची जबाबदारी वाटून घेण्यासाठी अर्थपूर्ण paternity leave सह सर्व पालकांना रजा द्या.
  5. लवचिक काम आणि लवचिक बढतीची वेळ: Flexible work arrangements आणि flexible promotion windows यांचाही अहवालात उल्लेख आहे.
  6. Mentoring आणि sponsorship: फक्त सल्ला देणारा mentor पुरेसा नाही. बढतीसाठी शब्द टाकणारा sponsor महत्त्वाचा ठरतो.
  7. पारदर्शकता: बढतीचे निकष स्पष्ट ठेवा आणि वेळोवेळी pay-equity audit करा.
  8. मातृत्व रजेपलीकडे विचार: अहवालानुसार फक्त maternity support पुरेसा नाही. Childcare/eldercare आधारासह संपूर्ण करिअरभर आधार हवा.

अहवालाने संस्थांसाठी तीन बदल सुचवले आहेत. किती महिलांना नोकरी दिली हे मोजण्याऐवजी त्यांचे योगदान आणि आवाज मोजा. फक्त भरतीवर नव्हे तर करिअर वाढवण्यावर भर द्या. आणि आधार मातृत्व रजेपुरता न ठेवता दीर्घकालीन करिअरपर्यंत वाढवा.

"Best Workplaces" कडून दिसणारा फरक

Business Today आणि Deccan Chronicle नुसार, महिलांसाठी सर्वोत्तम ठरलेल्या कार्यस्थळांनी महिलांसाठी संधी सरासरीच्या दुप्पट वेगाने वाढवल्या. तिथे नव्या भूमिकांपैकी दर 10 पैकी 4 भूमिका महिलांना मिळाल्या. विशेष लाभ मिळतात असे सांगणाऱ्या महिलांचे प्रमाण Business Today नुसार 84% आणि Deccan Chronicle नुसार 83% आहे. या संस्थांनी प्रशिक्षण, योग्य वेतन आणि work-life balance यातही चांगले गुण मिळवले.

सामान्य प्रश्न (FAQs)

प्रश्न: "Missing middle" म्हणजे नक्की काय?

सुरुवातीच्या पदांवर महिलांचे प्रमाण बऱ्यापैकी असते, पण frontline आणि mid-management स्तरावर ते झपाट्याने कमी होते. उदा. 32% वरून 18%. ही मधली पोकळी म्हणजे "missing middle".

प्रश्न: यामागे मुख्य कारण काय सांगितले आहे?

अहवालानुसार नेतृत्व घडवण्याची वर्षे आणि लग्न, बालसंगोपन, वृद्धांची काळजी यांची वर्षे एकाच वेळी येतात. याला "collision zone" म्हटले आहे. नोकरीची रचना आणि आधार व्यवस्था यावर बरेच काही अवलंबून असते.

प्रश्न: लहान MSME ला हे उपाय परवडतील का?

सर्वच उपाय खर्चिक नाहीत. स्पष्ट बढती निकष, ब्रेकनंतर परतीचा मार्ग, mentoring आणि शक्य तिथे लवचिक वेळ हे कमी खर्चात सुरू करता येते. आपल्या व्यवसायाला काय योग्य आहे यासाठी HR तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

प्रश्न: आकडे वेगवेगळे का दिसतात?

वेगवेगळ्या माध्यमांनी अहवालाचे वेगवेगळे आकडे दिले आहेत (उदा. 28%/17% विरुद्ध 32%/18%). सर्वेक्षणाच्या व्याप्तीबाबतही दोन वेगळे आकडे आहेत. अचूक आकड्यांसाठी GPTW India चा मूळ अहवाल पाहावा.

निष्कर्ष

महिलांना नोकरीत घेणे ही फक्त पहिली पायरी आहे. खरी परीक्षा पहिल्या बढतीपासून मधल्या व्यवस्थापनापर्यंतच्या प्रवासात होते. उद्याचे नेतृत्व आणि उत्तराधिकारी याच पायरीवरून येतात. GPTW India च्या अहवालाचा संदेश स्पष्ट आहे: ही गळती महिलांची वैयक्तिक समस्या नसून संस्थेच्या रचनेचा प्रश्न आहे. महाराष्ट्रातील संस्थापक आणि मॅनेजर्सनी आपल्या टीममध्ये ही "मधली पायरी" कुठे गळते ते तपासावे. Return-to-work, mentoring-sponsorship आणि लवचिकतेतून ती भरून काढणे ही दीर्घकालीन गुंतवणूक ठरू शकते.


संदर्भ (References)

  1. Business Today — The first promotion trap: Why women disappear from India's leadership pipeline: https://www.businesstoday.in/jobs/story/the-first-promotion-trap-why-women-disappear-from-indias-leadership-pipeline-557370-2026-09-23
  2. Deccan Chronicle — Women Drop Off At Mid-Management Despite Gains At Top: https://www.deccanchronicle.com/southern-states/telangana/women-drop-off-at-mid-management-despite-gains-at-top-1990023
  3. Whalesbook — India Inc Talent Leak: 'Missing Middle' Gap Hits Leadership: https://www.whalesbook.com/news/English/economy/India-Inc-Talent-Leak-Missing-Middle-Gap-Hits-Leadership/6ac4c6455aacb956d08dac7c
  4. Great Place To Work India — India's Best Workplaces for Women 2026: https://www.greatplacetowork.in/?p=73150
  5. Great Place To Work India — Inside India's Best Workplaces for Women and DEIB 2025: https://www.greatplacetowork.in/resources/press-release/inside-indias-best-workplaces-for-women-and-deib-2025/

अस्वीकरण: हा लेख सार्वजनिकरित्या उपलब्ध वृत्तांवर आधारित सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. हा कायदेशीर, HR किंवा आर्थिक सल्ला नाही. विविध स्रोतांमधील आकड्यांमध्ये फरक आहे. धोरण ठरवण्यापूर्वी मूळ अहवाल पाहावा आणि तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा.

प्रतिक्रिया

तुमची प्रतिक्रिया लिहा

तुमचा ईमेल प्रसिद्ध केला जाणार नाही. प्रतिक्रिया मंजुरीनंतर दिसेल.